Farber hastalığı ASAH1 genindeki nadir mutasyonlar nedeniyle ortaya çıkan, deri altında nodüller, eklem hastalığı ve ses kısıklığı ile kendini gösteren ender kalıtsal hastalıklardan birisidir. Otozomal resesif olarak kalıtılan bu hastalığın ciddiyeti ve başlangıç yaşları kişiden kişiye büyük ölçüde farklılık gösterir. ASAH1 geninde ortaya çıkan mutasyonlar asid seramidaz enzimi eksikliğine yol açarak belirtileri görülmesine sebebiyet verir. Bu yazımda Farber Hastalığı için FH kısaltmasını kullanacağım.
Farber Hastalığı Nedir?
Farber Hastalığı, vücudumuzda yağların parçalanması ve kullanılması ile ilgili bir takım problemlerin ortaya çıktığı nadir görülen kalıtsal hastalıklardan birisidir. Etkilenen bireylerde lipid moleküller vücutta doku ve hücrelerde anormal bir biçimde birikmeye başlarlar. Otozomal resesif olarak kalıtılmaktadır.
Hastalığın bilinen diğer isimleri:
- Farber Uzman Sendromu
- Asit Seramidaz Eksikliği
- Farber Lipogranülomatozisi
Tıp literatüründe 200’den az bireyde tanımlanan bu hastalığın cinsiyetten bağımsız olarak erkekleri ve kadınları eşit şekilde etkilediği bilinmektedir.
Farber Hastalığı Belirtileri
Farber Lipogranülomatozisi‘nin için üç klasik belirtisi vardır. Bunlar :
- Şişkin ve ağrılı eklemler
- Deri altında şişlik şeklinde nodüller
- Ses kısıklığı
Diğer belirtileri tablodan inceleyebilirsiniz.
| Belirtisi | Açıklama |
|---|---|
| Zayıf ağlama sesi | Ses değişiklikleri ve güçsüz ağlama görülebilir. |
| Deri altında ve diğer dokularda yağ birikmesi | Lipogranülomlar olarak bilinen küçük yağ topakları görülebilir. |
| Şişmiş ve ağrılı eklemler | Eklem şişmesi ve ağrısı görülebilir. |
| Nefes almada zorluk | Solunum zorluğu ara sıra görülebilir. |
| Hipertrofik karaciğer ve dalak | Karaciğer ve dalakta genişleme görülebilir. |
| Kardiyak, pulmoner ve nörolojik kusurlar | Kalp, akciğer ve sinir sistemi ile ilgili şikayetler görülebilir. |
| Progresif nörolojik bozulma | Zamanla artan sinir sistemi rahatsızlıkları görülebilir. |
| Nöbet | Ani ve kontrolsüz kasılmalar görülebilir. |
| Paraparezi | Bacaklarda güç kaybı veya felç görülebilir. |
| Gelişimsel gecikme | Normalden geç başlayan gelişim görülebilir. |
| Hidrops fetalis | Fetal sıvı birikimi görülebilir. |
| Letarji | Halsizlik ve uyuşukluk görülebilir. |
| Gelişememe | Normal gelişimden geri kalma görülebilir.[1]SSA – POMS: DI 23022.160 – Farber’s Disease – 08/28/2020 |
Farber Hastalığı Tipleri
Solunum güçlüğü ,dalak ve karaciğer büyümesi gibi bulgular verebilir. Bu konu hakkında çalışmalar yapan bilim insanları Farber hastalığının 7 alt tipini tanımladılar. Şimdi bu tipleri tablodan inceleyelim.
| Tip | Ana semptomlar |
|---|---|
| Tip 1 | Cilt nodülleri, eklem hastalığı, ses kısıklığı |
| Kontraktürler, akciğer ve kalp problemleri | |
| Nörolojik bozulma, gelişimsel gecikme görülebilir. | |
| Tip 2 | Cilt nodülleri, eklem hastalığı, ses kısıklığı |
| Daha az şiddetli nörolojik problemler, artan nöbet sıklığı görülebilir. | |
| Tip 3 | Sadece eklem hastalığı |
| Kontraktürler, %50’den fazla sayıda bireyde nörolojik problemler görülebilir. | |
| Tip 4 | Karaciğer ve dalak genişlemesi |
| Şiddetli organ genişlemesi ve yağ birikimi | |
| Genellikle yaşamın ilk günlerinden itibaren ölümcül olabilir. | |
| Tip 5 | Normal gelişim, sonra nörolojik problemler |
| Davranışsal gerileme ve kaybedilen beceriler, | |
| Tedaviye dirençli nöbetler, hafif deri nodülleri ve kısmi felç görülebilir.[2]ASAH1-Related Disorders – Symptoms, Causes, Treatment | NORD (rarediseases.org) |
Farber Hastalığı Nedenleri
Şu ana kadar dünya çapında 80 den fazla sayıda vaka bildirilmiş durumda. ASAH1 geninde meydana gelen mutasyonlar Farber Lipogranülomatozisi nedenleri arasındadır. ASAH1 geni asit seramidaz adı verilen bir enzimin doğru üretilmesi için gereklidir.
Seramidaz enzimi ise yağları daha küçük parçalara ayıran bir enzimdir. ASAH1 genindeki meydana gelen mutasyonlar asit seramidaz miktarını %10’ların altına çekerek ciddi bir düşüşe neden olur.
Genlerimiz vücuttaki çeşitli işlevlerin düzenlenmesinde önemli roller oynayan proteinleri üretmek için talimatlar sağlamaktadır. Bir gen mutasyona uğradığında o gen tarafından üretilen protein hatalı ve eksik olabilir.
ASAH1 geni ise asit seramidaz adlı bir enzimi kodlar. Bu enzim seramid adlı yağlı maddenin parçalanmasında kritik önemdedir. FH sahip olan kişiler değişmiş gen nedeniyle düşük aktiviteli bir enzime sahip olabilir. Bu durumda seramidlerin vücutta anormal bir şekilde birikmesine ve etkilenen organ sistemlerine zarar vermesine yol açabilir. Temel etki mekanizması bu şekildedir.
Farber hastalığının kalıtımına bakacak olursak otozomal resesif bir şekilde kalıtılır. Yani her iki ebeveynin de kusurlu geni taşıması durumunda hastalık ortaya çıkar. Taşıyıcı olan bireyler genellikle semptom göstermez fakat her hamilelikte etkilenen bir çocuğa sahip olma riski %25’tir. Bu da ciddi bir orandır.
Farber Hastalığı Teşhisi
Temel olarak FH’nin tanısını koyabilmek için belirgin semptomların tanımlanmasına, detaylı bir hasta ve aile öyküsüne, kapsamlı bir klinik değerlendirmeye ve özel testlerin varlığına ihtiyaç vardır. Özellikle bebeklik veya çocukluk döneminde doktor muayenesine giden hastalarda şüphe uyandıran karakteristik erken belirtiler altın değerindedir.
Tanıda önemli bir diğer husus ise asit seramidaz enziminin aktivitesinin ölçümlenmesidir. Bu çeşitli özel testler ile yapılabilir.
Bir diğer önemli köşe taşı ise Tıbbi Genetik bölümüdür. FH’nin tanısını doğrulamak ve ASAH1 genindeki bilinen mutasyonları tespit etmek için genetik testlerin yapılması çok önemlidir.
Farber Hastalığı Tedavisi
Şu anda FH için özel bir tedavi prosedürü bulunmamakla birlikte, kortikosteroid gibi bir takım ilaçlar rahatlamaya yardımcı olabilir ve ağrıyı azaltabilir. Progresif hastalıklar için hastalığı ortadan kaldıran bir tedavi bulunmamaktadır.
Hastanın tedavisinin düzgün ve kusursuz bir şekilde planlanabilmesi için çocuk doktorları, ortopedistler, göz doktorları, dermatologlar, fizik tedavi doktorları, ağrı ve diğer uzman doktorların bir arada sistematik ve kapsamlı bir şekilde çalışması gerekmektedir.
Hasta tanı aldıktan sonra yapılması gerekenler listemizdeki bir diğer husus ise gelişimsel bir değerlendirme yapılması ve kişiye özel mesleki, fiziksel, konuşma ve beslenme terapileri verilmesidir.
Farber Hastalığı Gelecekteki Tedaviler
Şu an için Farber Hastalığı için araştırma yapan bilim insanları ERT adı verilen enzim replasman tedavisi üzerinde yoğunlaşmış durumdadırlar. ERT tedavisi hastalığa neden olan eksik enzimi yerine koyarak metabolik süreçlerin sorunsuz işlemesini amaçlar.
Üzerinde çalışılan bir diğer tedavi ise gen terapisidir. Temel mantığı hastada bulunan kusurlu genin normal bir genle yer değiştirilerek enzim üretiminin kusursuz bir biçimde sağlanmasına dayanır.
Ayrıca bu hastalığa yakalana bazı çocuklarda HKHN adı verilen ve hematopoetik kök hücre nakli anlamına gelen hasta olmayan kişilerin kemik iliğinden yapılan nakillerle ilgili çalışmalar vardır. Farber hastalığı olan bireylerde bu tedavi uygulandığında cilt ve eklem sorunlarında bariz şekilde iyileşmeler gözlenmiştir.
Merak ettiklerinizi ve eklemek istediklerinizi konu altındaki yorum bölümünden sorabilirsiniz. Cevap vermekten mutluluk duyacağım.
(Bu yazı ilk defa 25 Kasım 2017 tarihinde yazılmıştır. Ardından 10 Kasım 2023 tarihinde güncellenmiştir.)
Merhaba
benim hikayem şu şekilde ben 2007 de evlendim ve eşim benim halamın kızının kızıdır
Ve biz 2008 de bir kız çocuğumuz oldu çok şükür sağlıklı ve ondan sonra bir kızımız daha oldu 2010 da ve birinci yılını bitirdikten sonra hastalık belirtileri göründü hiç bilmediğimiz bir hastalıktı çok uğraştık çok muayeneleri ettirdik ve çok test ettik ve hiçbir sonuç bulamadık en sonunda 2017 de vefat etti
Bu arada 2013 te bir erkek oğlumuz oldu oda çok şükür sağlığı yerinde ondan sonra 2021 de bir oğlumuz daha oldu oda ilk yaşını doldurduktan sonra aynı belirtiler ondada görünmeye başladı ve hiç bir doktora götürmedim taki 2 ay bundan öncesine kadar bir DNA tanı testi yaptırana kadar testin raporunda oğlum ne yazıkki genetik Farber Lipogranülomatozisi olduğu yazıyor raporda
Benim sorum şu ne yapabiliriz onu daha fazla yaşatmamız için?