DEHB Dikkatin Yokluğu Değil, Dikkatin Düzenlenmesindeki Bir Farklılıktır
Dikkatin bu şekilde çalıştığını gösteren gündelik örnekler şunlar olabilir:
- Rutin işleri sürekli erteleyip son anda büyük bir hızla bitirmek,
- İlgi çekici bir hobiyle uğraşırken saatlerin nasıl geçtiğini fark etmemek,
- Önemli olduğunu bildiği hâlde sıkıcı bir işe bir türlü başlayamamak,
- Yeni bir projeye coşkuyla başlayıp yenilik etkisi geçince ilgisini kaybetmek,
- Acil bir durumda beklenmedik bir sakinlik ve odaklanma göstermek.
Bu bakış açısı, kişinin kendine yönelik yargısını değiştirebilir. “Neden yapamıyorum?” sorusunun yerini “Dikkatim hangi koşullarda daha iyi çalışıyor?” sorusu aldığında, suçluluk yerini merak ve strateji arayışına bırakır. Bu farkındalık bir tanı yerine geçmez, ancak yaşananları daha doğru bir çerçeveye oturtur. DEHB’nin az bilinen diğer yüzlerini anlamak da bu çerçeveyle çok daha kolay hâle gelir.
Zaman Körlüğü Geç Kalmayı ve Son Dakika Telaşını Besler
Zaman körlüğü, DEHB yaşayan birçok kişinin zamanı planlarken ve hissederken zorlanmasını anlatmak için kullanılan bir ifade. Özellikle uzak bir tarih, son ana kadar gerçekten “yaklaşmamış” gibi hissedilebilir.
Mesela bir haftalık süresi olan bir iş, son iki güne kadar çok uzakta gelebilir. Beş dakikada biter diye düşünülen bir şey yarım saat sürebilir. Bazen de hazırlanmak, yola çıkmak ve bir yerden başka bir yere geçmek için gereken süre sürekli olduğundan kısa hesaplanabilir.
Dışarıdan bakınca bu durum kolayca sorumsuzluk ya da umursamazlık gibi görünebilir. Sürekli geç kalan ya da işleri son dakikaya bırakan biri için “Demek ki önemsemiyor” diye düşünülebilir. Oysa kişi çoğu zaman geç kalmak istemez. Hatta her seferinde buna kızabilir ya da utanabilir.
Burada mesele çoğu zaman niyetten çok, zamanı tahmin etmenin zor olmasıdır.
Biraz daha rahat etmek için şunlar işe yarayabilir:
- Sadece saate bakmak yerine kalan süreyi gösteren bir zamanlayıcı kullan.
- Bir işe başlamadan önce ne kadar süreceğini tahmin et, sonra gerçekten ne kadar sürdüğüne bak.
- Randevu saati için değil, evden çıkman gereken saat için ayrıca alarm kur.
- Büyük işleri tek bir son tarihle bırakmak yerine birkaç küçük tarihe böl.
- Bir işten diğerine geçerken arada fazladan süre bırak.
Bu yöntemler zamanı bir anda kusursuz hissetmeni sağlamaz. Ama zamanı daha görünür hale getirir.
Bazen en büyük fark da burada oluyor. “Ne kadar zaman kaldığını hissetmeye” çalışmak yerine onu alarmda, takvimde ya da zamanlayıcıda görmek işleri daha yönetilebilir hale getirebilir.
Bu durumu anlamak da önemli. Çünkü sürekli “Neden yine yetiştiremedim?” diye kendine yüklenmek yerine, hangi noktada zamana dair desteğe ihtiyaç duyduğunu fark etmeye başlayabilirsin.
Hiperodak, Dikkatin Bazen Fazla Kilitlenmesidir
Hiperodak, DEHB yaşayan birinin ilgisini çeken bir şeye fazlasıyla gömülmesi durumu. Öyle ki bazen saatlerin nasıl geçtiği fark edilmeyebilir, biri seslense duyulmayabilir ya da yapılacak başka şeyler tamamen akıldan çıkabilir.
Bu yüzden hiperodak, ilk bakışta DEHB ile çelişiyor gibi görünebilir. Ama aslında mesele “dikkat edememek” değil, dikkati gerektiği gibi yönlendirmekte zorlanmak. Bazen dikkat çok kolay dağılırken, bazen de bir şeye fazlasıyla kilitlenebilir.
Hiperodağın iyi tarafları da var. Özellikle sevilen bir iş, yaratıcı bir proje ya da merak edilen bir konu varsa insan saatlerce çok verimli çalışabilir. Hatta bazı kişiler en iyi işlerini bu dönemlerde yaptığını söyler.
Ama işin zor tarafı, zamanın ve diğer ihtiyaçların tamamen unutulabilmesi. Yemek yemek, su içmek, uyumak ya da verilen bir sözü hatırlamak geri planda kalabilir. Odak bir oyuna, diziye ya da sosyal medyaya kaydığında da saatler fark edilmeden geçebilir.
Biraz daha dengeli kullanmak için şunlar işe yarayabilir:
- Başlamadan önce bitiş alarmı kur.
- Su ve ihtiyacın olan şeyleri önceden yanına al.
- Önemli bir randevun varsa, seni içine çok çeken işleri o gün daha dikkatli planla.
- Yakınlarınla, hiperodaktayken sana nasıl ulaşabileceklerini konuş.
- En çok hangi konularda hiperodağa girdiğini fark edip planını buna göre yap.
Buradaki amaç hiperodağı tamamen ortadan kaldırmak değil. Daha çok, ne zaman işe yaradığını ve ne zaman hayatın geri kalanını aksattığını fark etmek.
Kendi dikkat düzenini tanıdıkça, hiperodak sadece “kontrolsüzce saat kaybetmek” değil, doğru zamanda kullanıldığında gerçekten işe yarayan bir özellik haline gelebilir.
Duygusal Yoğunluk DEHB’nin Çoğu Zaman Görünmeyen Yüküdür
DEHB denince çoğu kişinin aklına önce dikkat dağınıklığı ya da unutkanlık geliyor. Ama bazı kişiler için asıl zorlayan şeylerden biri duyguların çok hızlı yükselmesi olabiliyor.
Küçük bir hayal kırıklığı bir anda çok büyük gelebilir. Ufak bir tartışmada öfke hızla yükselebilir ya da bir eleştiri günün geri kalanını etkileyebilir. Duygu bazen kısa sürede geçer ama o sırada söylenen bir söz ya da verilen bir tepki daha uzun süre akılda kalabilir.
Özellikle yıllardır “Yine unuttun”, “Dikkatsizsin” ya da “Biraz daha dikkat etsene” gibi sözler duyan biri için eleştiri daha ağır gelebilir. O an söylenen küçük bir şey, geçmişte yaşanan benzer deneyimleri de hatırlatabilir.
Duygunun çok yükseldiğini fark ettiğinde şunlar işe yarayabilir:
- Hemen cevap vermek yerine “Biraz sakinleşip sonra konuşalım” diyerek kısa bir ara ver.
- Duygu yükselmeden hemen önce bedeninde ne olduğuna bak. Yüzün ısınıyor mu, nefesin hızlanıyor mu, omuzların geriliyor mu?
- Eleştiri geldiğinde, söylenen şeyin gerçekten sana mı yoksa yaptığın belirli bir davranışa mı yönelik olduğunu ayırmaya çalış.
- Duygu biraz yatıştıktan sonra yaşananı güvendiğin biriyle konuş.
- Zorlandığın anlarda neye ihtiyacın olduğunu yakınlarına sakin bir zamanda anlat.
Burada mesele “fazla hassas olmak” değil. Bazı kişiler duygular yükseldiğinde onları yavaşlatmakta ya da o anda verecekleri tepkiyi durdurmakta daha fazla zorlanabilir.
Bu da zamanla öğrenilebilen bir şey. Özellikle bedenindeki ilk sinyalleri daha erken fark etmeye başladığında, tepki vermeden önce kendine biraz daha alan açabilirsin.
Ama duygudurum değişimleri günlerce sürüyor, uykuyu belirgin şekilde değiştiriyor ya da günlük hayatını ciddi biçimde etkiliyorsa bunu yalnızca DEHB’ye bağlamamak önemli. Böyle durumlarda bir psikiyatristle görüşmek, başka bir durumun eşlik edip etmediğini değerlendirmek açısından daha doğru olur.
Maskeleme, Özellikle Kadınlarda DEHB’nin Geç Fark Edilmesine Yol Açar
DEHB maskeleme, kişinin yaşadığı zorlukları belli etmemek için normalden çok daha fazla çaba harcaması demek. Dışarıdan bakıldığında her şey yolunda gibi görünebilir ama içeride ciddi bir yorgunluk birikebilir.
Mesela biri hiçbir şeyi unutmamak için sürekli not alabilir, geç kalmamak için çok erken hazırlanabilir ya da dağınık görünmemek için gece geç saatlere kadar çalışabilir. Sonuçta çevresindekiler onu düzenli ve kontrollü biri olarak görebilir. Ama bunu sürdürebilmek düşündüğünden çok daha fazla enerji isteyebilir.
Maskeleme özellikle kadınlarda DEHB belirtilerinin daha geç fark edilmesine yol açabilir. Çünkü bazı kız çocuklarında belirtiler çok hareketli olmaktan çok hayal dalgınlığı, sessiz dikkat dağınıklığı ya da konuşkanlık şeklinde görülebilir. Sınıfta büyük bir sorun çıkarmadıkları için de kolayca gözden kaçabilirler.
Yetişkinlikte ise yaşanan zorluklar bazen kaygı, yorgunluk ya da mükemmeliyetçilik gibi yorumlanabilir. Kişi de yıllar içinde “Ben zaten dağınık biriyim” ya da “Herkes yapıyor, ben neden bu kadar zorlanıyorum?” diye düşünmeye başlayabilir.
Maskelemenin bazı işaretleri şöyle olabilir:
- Başkalarının kolayca yaptığı bir iş için çok daha fazla enerji harcamak
- Gün sonunda kendini zihinsel olarak tamamen tükenmiş hissetmek
- Unutkanlığı ya da dağınıklığı gizlemek için çok karmaşık sistemler kurmak
- Başarılı olsan bile “Bir gün aslında ne kadar zorlandığım anlaşılacak” diye düşünmek
- Uzun zamandır kendini başkalarından daha yetersiz ya da farklı hissetmek
Yetişkinlikte DEHB ihtimalini fark etmek bazen hem rahatlatıcı hem de biraz üzücü olabilir. Bir yandan yıllardır yaşanan şeyler anlam kazanmaya başlar, bir yandan da “Keşke bunu daha önce bilseydim” düşüncesi gelebilir.
Bu da oldukça anlaşılır bir tepki. Geçmişe farklı bir gözle bakmak, kişinin kendine daha az yüklenmesini sağlayabilir. Çünkü bazı şeylerin “yeterince çabalamamakla” değil, yıllardır fazladan çaba harcamakla ilgili olduğunu fark etmek büyük bir fark yaratabilir.
Geç Gelen Bir Farkındalık, Doğru Destekle Yeni Bir Başlangıç Olabilir
Yetişkinlikte DEHB ihtimalini fark etmek bazen insanın birçok şeyi yeniden düşünmesine neden olabiliyor. Yıllardır neden bazı şeylerin bu kadar zor geldiğini anlamaya başlamak hem rahatlatıcı hem de kafa karıştırıcı olabilir.
Burada en doğru adım, yaşadığın belirtileri bir uzmanla değerlendirmek. DEHB tanısı birkaç belirtiye ya da tek bir teste bakılarak konmaz. Çocukluktan bugüne kadar dikkat, dürtüsellik, günlük işleyiş ve benzer alanlarda neler yaşandığı birlikte değerlendirilir. Tanı ve ilaç tedavisiyle ilgili kararlar psikiyatrist tarafından verilir.
Bir psikologla çalışmak da günlük hayatı daha yönetilebilir hale getirmede yardımcı olabilir. Mesela zamanı planlamak, işleri ertelemeyi azaltmak, yoğun duygularla baş etmek ya da yıllardır biriken “Neden ben bunu yapamıyorum?” hissi üzerine çalışılabilir.
Kaygı, uzun süren mutsuzluk ya da uyku sorunları da varsa bunları ayrıca söylemek önemli. Çünkü bazen birden fazla konu aynı anda yaşanabiliyor.
Başlamak istersen şunları yapabilirsin:
- 1001Terapist üzerinden DEHB dikkat testini ücretsiz çözerek dikkat ve düzen konusunda yaşadığın zorluklara dair bir ön fikir edinebilirsin.
- Sonuçta sana tanıdık gelen noktaları kısa kısa not alabilirsin.
- Platformdaki psikologların profillerine bakıp hangi alanlarda çalıştıklarını inceleyebilirsin.
- İstersen önce kısa bir görüşme yapıp yanında rahat hissedip hissetmediğine bakabilirsin.
- Sana daha kolaysa online terapi, istersen yüz yüze görüşme seçeneğini değerlendirebilirsin.
Burada önemli olan şu: Test sonucu tanı değildir. Sadece yaşadığın bazı şeyleri fark edip bunları bir uzmanla konuşmaya başlamak için kullanılabilir.
DEHB ihtimalini fark etmek, kendine yeni bir etiket koymak zorunda olduğun anlamına gelmez. Bazen sadece yıllardır zorlandığın şeylere başka bir yerden bakmanı sağlar. “Demek ki tembel olduğum için değilmiş” diyebilmek bile insanın kendine bakışını ciddi şekilde değiştirebilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Zaman körlüğü bir tanı mıdır?
Hayır. Zaman körlüğü resmî bir tanı değil, DEHB yaşayan pek çok kişinin zamanın akışını hissetmekte zorlanmasını anlatan gündelik bir ifadedir. Bu deneyim geç kalma, erteleme ve süreyi yanlış tahmin etme gibi durumlarla kendini gösterebilir. Benzer zorluklar yaşıyorsan nedenini bir uzmanla birlikte değerlendirmek faydalı olur, çünkü bu zorluklar başka nedenlerden de kaynaklanabilir.
Hiperodak yaşıyorsam DEHB olamaz mı?
Hiperodak yaşamak DEHB ihtimalini ortadan kaldırmaz; aksine DEHB yaşayan pek çok kişi ilgi duyduğu konularda yoğun bir odaklanma deneyimler. DEHB’de sorun dikkatin tamamen yokluğu değil, dikkati istenen yere yönlendirmenin zorluğudur. Tanı için tek bir belirtiye değil, bütün tabloya bakan kapsamlı bir değerlendirme gerekir. Bu değerlendirmeyi bir psikiyatrist yapar.
Yetişkinlikte DEHB tanısı almak mümkün mü?
Evet, pek çok kişi DEHB olabileceğini ilk kez yetişkinlikte fark eder. Tanı için belirtilerin çocukluktan beri var olup olmadığı ve farklı yaşam alanlarını nasıl etkilediği değerlendirilir. Bu değerlendirmeyi bir psikiyatrist yapar ve diğer olası nedenleri de göz önünde bulundurur. Test sonuçların ve kendi gözlemlerin, bu görüşmeye hazırlanırken faydalı bir başlangıç noktası olabilir.
Kadınlarda DEHB neden daha geç fark edilir?
Kadınlarda DEHB çoğu zaman hareketlilikten çok sessiz bir dikkat dağınıklığı, hayal dalgınlığı ya da yoğun duygusallık olarak görülür. Bu belirtiler dikkat çekmediği için gözden kaçabilir. Ayrıca pek çok kadın zorluklarını maskeleyerek düzenli görünmeye çalışır. Bu nedenle belirtiler kaygı ya da yorgunluk olarak yorumlanabilir ve asıl neden uzun süre fark edilmeyebilir.
DEHB testi sonucum yüksek çıkarsa ne yapmalıyım?
Yüksek bir sonuç, dikkat ve düzenle ilgili zorluklarının bir uzman tarafından değerlendirilmesi gerektiğini gösterebilir, ancak tek başına bir tanı değildir. Bu durumda bir psikiyatristle görüşmen önemlidir. Psikiyatrist kapsamlı bir değerlendirme yapar ve gerekirse tedavi seçeneklerini planlar. Terapi desteği de bu sürece eşlik edebilir ve günlük yaşamını düzenlemeni kolaylaştırır.
Kaynakça
- Shaw, P., Stringaris, A., Nigg, J., & Leibenluft, E. (2014). Emotion dysregulation in attention deficit hyperactivity disorder. American Journal of Psychiatry, 171(3), 276–293. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2013.13070966
- Hupfeld, K. E., Abagis, T. R., & Shah, P. (2019). Living “in the zone”: Hyperfocus in adult ADHD. ADHD Attention Deficit and Hyperactivity Disorders, 11(2), 191–208. https://doi.org/10.1007/s12402-018-0272-y
- Quinn, P. O., & Madhoo, M. (2014). A review of attention-deficit/hyperactivity disorder in women and girls: Uncovering this hidden diagnosis. The Primary Care Companion for CNS Disorders, 16(3). https://doi.org/10.4088/PCC.13r01596